Bảo vệ quyền của nghệ sĩ biểu diễn âm nhạc

Nhiều người cho rằng, sở dĩ tình trạng vi phạm quyền của nghệ sĩ biểu diễn tràn lan như vậy là vì lâu nay ở Việt Nam hiện mới có 2 tổ chức quản lý tập thể quyền liên quan đến âm nhạc là Trung tâm Bảo vệ quyền tác giả âm nhạc Việt Nam (VCPMC) và Hiệp hội Công nghiệp ghi âm Việt Nam (RIAV) - quản lý quyền của các nhà sản xuất bản ghi âm, ghi hình. Chưa có tổ chức đứng ra bảo vệ quyền lợi của ca sĩ, nghệ sĩ biểu diễn...

Bảo vệ quyền của nghệ sĩ biểu diễn âm nhạc
NSND Thanh Hoa

Tràn lan vi phạm

Theo thống kê chưa đầy đủ, hiện chúng ta có khoảng 15.000 người hoạt động trong lĩnh vực nghệ thuật biểu diễn âm nhạc. Điều đó cho thấy sự sôi động và nhộn nhịp của thị trường này. Sự phát triển như vũ bão của đời sống âm nhạc, bên cạnh việc gia tăng một số lượng lớn ca sĩ cũng kéo theo không ít bát nháo, lùm xùm. Tình trạng "xài chùa" ca khúc, quỵt tiền cát xê hay sử dụng hình ảnh ca sĩ, nghệ sĩ vào mục đích thương mại không xin phép vẫn thường xuyên diễn ra. Trong đó, tình trạng sử dụng ca khúc không xin phép ca sĩ phổ biến và tràn lan nhất hiện nay.

Tháng 6 - 2016, ca sĩ Thanh Duy đã lên tiếng tố cáo chương trình chung khảo phía Nam cuộc thi Hoa hậu Việt Nam đã sử dụng ca khúc độc quyền "Tonight" của anh để biểu diễn mà không xin phép. Nhạc sĩ Phạm Trần Phương cũng không tránh khỏi bức xúc khi gameshow "Bạn có thực tài" đã tự ý sử dụng ca khúc "00.00" của anh khi chưa nhận được sự đồng ý của anh.

Cách đây không lâu, ca sĩ Thái Thùy Linh đã tuyên bố trên một tờ báo là sẽ khởi kiện các đơn vị sử dụng CD "Bộ đội" mà không có sự chấp thuận của cô cũng như không trả thù lao cho cô. Điều đáng nói là mặc dù Thái Thùy Linh tuyên bố như vậy nhưng dường như không một đơn vị nào... quan tâm. Trên các website âm nhạc vẫn nhan nhản CD này. Nhạc sĩ Giáng Son cũng đã từng bức xúc khi ca khúc "Thu cạn" bị xài chùa trong chương trình "Sao Mai điểm hẹn 2011"...

Không chỉ sản phẩm âm nhạc của ca sĩ bị sử dụng không phép tràn lan, hình ảnh của ca sĩ, nghệ sĩ cũng bị tự ý đem ra sử dụng khiến họ vô cùng bức xúc. Mới đây, vợ chồng nghệ sĩ Mỹ Linh - Anh Quân rất khó chịu khi một website mạo danh và lấy hình ảnh vợ chồng nghệ sĩ này để quảng cáo cho thuốc chống... ngáy.

Theo đó, website này đã có một bài viết nói về loại dược phẩm này mà vợ chồng ca sĩ Mỹ Linh tin dùng theo cách là sử dụng lời kể của ca sĩ Mỹ Linh. Điều khiến vợ chồng nghệ sĩ này bức xúc vì cả Mỹ Linh và Anh Quân đều không cung cấp hình ảnh, thông tin cho bất kỳ một tổ chức, cá nhân nào để quảng cáo sản phẩm.

Ca sĩ Mỹ Tâm (bên phải) là một trong số ít ca sĩ tuyên chiến với nạn xài chùa ca khúc.

Trước đó, MC, diễn viên Đan Lê đã quyết tâm kiện một công ty chăm sóc sắc đẹp tại Hà Nội đã dùng hình ảnh cô mà không xin phép và còn thách thức cô nhiều lần. Chuyện những nghệ sĩ bị những sử dụng hình ảnh không xin phép thì nhiều vô cùng. Hoa hậu Phạm Hương bị một đơn vị kinh doanh thuốc trị hôi nách lấy làm hình ảnh đại diện, hoa hậu Đỗ Mỹ Linh thì chế ảnh vì mục đích bán sim điện thoại, ca sĩ Đàm Vĩnh Hưng bị lấy ảnh để quảng cáo cho hiệu cắt tóc...

Nhiều người cho rằng, sở dĩ tình trạng vi phạm quyền của nghệ sĩ biểu diễn tràn lan như vậy là vì lâu nay ở Việt Nam hiện mới có 2 tổ chức quản lý tập thể quyền liên quan đến âm nhạc là Trung tâm Bảo vệ quyền tác giả âm nhạc Việt Nam (VCPMC) và Hiệp hội Công nghiệp ghi âm Việt Nam (RIAV) - quản lý quyền của các nhà sản xuất bản ghi âm, ghi hình. Chưa có tổ chức đứng ra bảo vệ quyền lợi của ca sĩ, nghệ sĩ biểu diễn.

Tùy từng vụ việc cụ thể mà nghệ sĩ quyết định xử lý vụ việc của mình như thế nào. Có rất ít người như ca sĩ Mỹ Tâm đã quyết định kiện một số đơn vị sử dụng giọng hát của cô để kinh doanh sinh lời mà không trả tiền thù lao.

Được biết, Mỹ Tâm thuê một công ty luật đại diện và cuối cùng, cô cũng thu về được khoảng 1 tỷ đồng. Cũng không nhiều người sử dụng cơ quan thẩm quyền đòi quyền lợi cho mình như diễn viên Đan Lê. Phần lớn các nghệ sĩ lên tiếng rồi cũng xuê xoa cho qua bởi dẫu có thắng kiện thì cũng mất khá nhiều thời gian, công sức.

Chính vì vậy, sự ra đời của Hội Bảo vệ quyền nghệ sĩ biểu diễn âm nhạc Việt Nam (APPA) do NSND Thanh Hoa làm Chủ tịch thực sự là một tin vui với các nghệ sĩ. Tất cả các nghệ sĩ đang hoạt động trong lĩnh vực âm nhạc hoặc Việt kiều được cấp phép biểu diễn tại Việt Nam đều có thể trở thành hội viên. Nghệ sĩ là hội viên sẽ được hưởng quyền lợi kinh tế với số tiền thu từ các đơn vị trong nước như Đài truyền hình, Đài phát thanh, khách sạn, vũ trường, các website âm nhạc thông qua hợp đồng cấp phép biểu diễn hoặc việc sử dụng sản phẩm của họ.

Phía APPA cho rằng, thật ra, đối với nghệ sĩ hiện nay vấn đề nổi cộm là quyền dân sự, chứ không hẳn là quyền nghề nghiệp. Ví dụ như quyền tự do cá nhân liên quan đến vấn đề riêng tư, đến bí mật cá nhân, quyền được phát ngôn hay từ chối phát ngôn... Sự ra đời của APPA cùng với sự hoàn thiện các hệ thống pháp luật khác liên quan đến tác quyền hy vọng sẽ góp phần khiến cho môi trường nghệ thuật biểu diễn chuyên nghiệp và lành mạnh hơn.

Ông Bùi Nguyên Hùng, Cục trưởng Cục Bản quyền tác giả Việt Nam: Hệ thống tổ chức đại diện quyền tác giả còn chưa đầy đủ và thiếu chuyên nghiệp

Trong những năm gần đây, chúng ta tiếp tục hội nhập thương mại giữa Việt Nam và các khối đa phương, chính vì thế quyền tác giả và quyền liên quan, quyền sở hữu trí tuệ là một trong những điều kiện bắt buộc. Để từng bước hội nhập được như vậy, hệ thống pháp luật của Việt Nam về quyền liên quan không ngừng được sửa đổi, bổ sung, hoàn thiện đáp ứng với tiêu chuẩn của quốc tế đặt ra, đặc biệt trong khuôn khổ WTO.

Bên cạnh sự hoàn thiện hệ thống pháp luật, cho đến nay có sự đóng góp rất lớn của các tổ chức đại diện tập thể quyền tác giả trong việc chuyển tải hệ thống pháp luật Việt Nam tương đối hoàn thiện và tương thích với các điều ước quốc tế.

Hiện tại chúng ta đã có 5 tổ chức đại diện tập thể quyền tác giả: Trung tâm Bảo vệ quyền tác giả âm nhạc Việt Nam (VCPMC); Hiệp hội Công nghiệp ghi âm Việt Nam (RIAV); Trung tâm Quyền tác giả văn học Việt Nam (VLCC); Hiệp hội quyền sao chép Việt Nam (Viettro) và Hội Bảo vệ quyền của nghệ sĩ biểu diễn âm nhạc Việt Nam (APPA).

Bên cạnh kết quả bước đầu, trong thực tế áp dụng, hệ thống tổ chức đại diện tập thể quyền tác giả còn chưa đủ mạnh, chưa chuyên nghiệp. Trong tổ chức thực hiện còn xảy ra một số bức xúc trong dư luận. Chưa thể hiện được tính công khai, minh bạch, ảnh hưởng phần nào đến uy tín, tinh thầ,  niềm tin của hội viên và các tổ chức khai thác sử dụng tác phẩm. Chính vì thế, những quy định này sẽ tiếp tục  được điều chỉnh cho phù hợp.

Tuy nhiên, những khó khăn này không phải chỉ Việt Nam mới gặp mà có ở tất cả các quốc gia khi hình thành tổ chức đại diện tập thể quyền tác giả, khi tiến hành thu tác quyền. Ở đất nước có nền giải trí phát triển như Hàn Quốc cũng cần có thời gian để tháo gỡ những vướng mắc đó để hướng tới sự chuyên nghiệp.

Tôi cho rằng, phải bảo vệ hài hòa 3 lợi ích: quyền của chủ thể sáng tạo (trong đó có nghệ sĩ biểu diễn), những tổ chức khai thác, sử dụng và quyền của công chúng. Ví dụ người biểu diễn có quyền duy nhất, bất di bất dịch với buổi biểu diễn của mình. Trong trường hợp nhà tổ chức là người đầu tư tài chính thì hai bên phải ký với nhau 1 hợp đồng thỏa thuận về bản quyền của chương trình ấy. Tuy nhiên, cũng phải nói rằng quá trình phát triển, hệ thống pháp luật Việt Nam thường xuyên được sửa đổi để  hơn.

Về nguyên tắc, nghệ sĩ biểu diễn có quyền thu tác quyền. Tuy nhiên, nhiều nghệ sĩ đều "kêu" với tôi rằng đi đòi quyền này khó quá. Giờ đây, Hội Bảo vệ quyền nghệ sĩ biểu diễn Việt Nam đã ra đời sẽ là điều kiện thuận lợi nhất để các nghệ sĩ biểu diễn đòi công bằng cho mình. Tùy thuộc vào điều kiện của mỗi quốc gia để có những thể chế khác nhau. Nhưng, chúng tôi có thể khẳng định về quy định, chính sách pháp luật hiện nay đủ để APPA thực thi bảo vệ quyền lợi cho các hội viên

Về việc truyền thông, chúng tôi đã phối hợp chặt chẽ với APPA tổ chức các hội nghị ra mắt tại Hà Nội và TP Hồ Chí Minh và các diễn đàn khác để nâng cao nhận thức về bản quyền của người nghệ sĩ. Về việc đào tạo, liên quan đến nhân lực của APPA, để APPA tồn tại và phát triển được thì phải có hội viên, hội viên phải có tài sản là chương trình biểu diễn được khai thác sử dụng. Trong thời gian qua, APPA đã nỗ lực thực hiện được điều này dưới sự chỉ đạo của đơn vị chức năng.

Ngoài ra, chúng tôi đã hoàn thành phần mềm lưu giữ cơ sở dữ liệu quốc gia quyền tác giả, quyền liên quan trong đó có các chương trình biểu diễn thuộc đối tượng quản lý của APPA. Nếu ứng dụng phần mềm này cùng một số hệ thống khác thì sẽ giải quyết được một sự vướng mắc là sự công khai, minh bạch từ đầu thu đến đầu phân phối.

Ca sĩ Phương Anh: Cần quan tâm tới các nghệ sĩ hoạt động tự do

Là nghệ sĩ biểu diễn, đứng trên sân khấu nhiều năm qua, tôi có nghe nói tới Hội Bảo vệ quyền của nghệ sĩ biểu diễn âm nhạc Việt Nam. Tuy nhiên vì khá bận rộn nên chưa có thời gian tìm hiểu kỹ những tiêu chí để có thể trở thành hội viên.

Tôi cho rằng, lâu nay các nghệ sĩ biểu diễn vẫn thường làm việc thông qua uy tín của nhà sản xuất và sự tin tưởng nhau là chính. Chính vì vậy, không thể tránh khỏi những tình trạng nghệ sĩ bị